Wereldwijd daalt de leesvaardigheid en Nederlandse jongeren zijn hierin geen uitzondering. Ook ik maak me daar zorgen over. Wie niet? Maar ik erger me ook aan wat er daarna gebeurt. Er verschijnen nieuwe PISA-resultaten en binnen de kortste keren weten we met z’n allen waar het aan ligt. De smartphone. Sociale media. Schermtijd. Leraren. De didactiek. Het onderwijssysteem. De ouders. De taalmodellen. De mentaliteit van jongeren. We moeten natuurlijk allemaal laten weten wat we ervan vinden. Vaak vanaf diezelfde smartphone en via diezelfde sociale media. En na elk onderzoek herhaalt hetzelfde riedeltje zich weer. En het mooiste is: ik doe er zelf net zo hard aan mee. Bovendien is er nog iets wat mij naast die dalende leesvaardigheid zorgen baart: we zijn erg goed geworden in het aanwijzen van oorzaken buiten onszelf. Hoeveel volwassenen lezen zelf nog iedere avond een boek? Hoe vaak pakken we onze telefoon? Hoeveel uur brengen we door op LinkedIn, Instagram, YouTube of Netflix?

Hetzelfde zie ik gebeuren met generatieve AI. Zodra bekend wordt dat een politicus AI heeft gebruikt bij het schrijven van een tekst gaat het alleen maar over hoe de tekst is gemaakt. Er wordt ijverig met hulp van AI gezocht naar typische AI-zinnen. Teksten worden door AI-detectors gehaald. Vervolgens kunnen we elkaar de maat nemen, zie je wel AI! Als kinderen zulk gedrag vertonen, dan zeg ik meestal: bemoei je met jezelf. We zullen samen moeten gaan onderzoeken wat sociaal geaccepteerd is en wat niet. Het is goed dat het gesprek wordt gevoerd over auteurschap en betrouwbaarheid. Maar kunnen we vooral de inhoud van teksten blijven beoordelen? Is het een goede tekst? Klopt het wat er staat? Zijn de argumenten sterk? En niet onbelangrijk, neemt degene wiens naam eronder staat verantwoordelijkheid voor het eindresultaat? Dat zijn toch veel interessantere vragen dan: is hier AI gebruikt? Bijna iedereen gebruikt het inmiddels. Leraren gebruiken AI. Schrijvers gebruiken het. Bedrijven gebruiken het. Politici gebruiken het. Ik gebruik het zelf ook. Soms om mee te brainstormen, soms om iets scherper te formuleren. En wil je het niet gebruiken? Ook helemaal prima, maar doe daar dan niet moreel verheven over en laat anderen in hun waarde.

En dan zijn we aangekomen bij jongeren. Uit PISA 2025 blijkt dat behoorlijk wat vijftienjarigen AI-chatbots gebruiken bij hun schoolwerk. Dat lijkt me eigenlijk niet zo verrassend. Veel interessanter is wat mij betreft wat ze ermee doen. Ook de andere PISA-resultaten rond digitale technologie laten zien dat het allemaal niet zo eenvoudig is als ‘schermen zijn slecht’ of ‘digitale technologie verbetert het onderwijs’. Het lijkt er vooral toe te doen hoe, waarvoor en hoeveel digitale technologie wordt gebruikt. Leerlingen die digitale middelen op school beperkt of matig inzetten (zelfrapportage van 2 tot 3 uur per schooldag) voor leren, presteren gemiddeld beter op natuurwetenschappen dan leerlingen die dat niet of juist zeer intensief doen. Ook de digitale vaardigheden van leraren lijken een rol te spelen. En bij AI-chatbots zien we iets vergelijkbaars: het gebruik ervan leidt niet vanzelf tot betere prestaties. Dat is misschien geen aantrekkelijke boodschap voor een krantenkop. Daarvoor is het te genuanceerd. Maar voor het onderwijs is het wel belangrijk. We hebben leraren nodig die kunnen beoordelen wanneer digitale technologie iets toevoegt en wanneer niet. En jongeren moeten leren wat AI kan, waar het mis kan gaan en wanneer ze beter zelf kunnen lezen, schrijven, rekenen of nadenken. Maar voordat we jongeren vertellen wat ze moeten doen of wat ze allemaal verkeerd doen, mogen we misschien ook iets langer naar onszelf kijken.

Neem die vijftienjarige die moeite heeft met spellen en schrijven en ChatGPT gebruikt om zijn ideeën beter op papier te krijgen. Wat vinden we daarvan? Is dat valsspelen? Moeten we hem verbieden dat hulpmiddel te gebruiken? Moeten we hem gaan waarschuwen dat hij daar ‘dommer’ van wordt? Moeten we de tekst waar hij zelf achter staat en trots op is door een AI-scanner halen? Gaan we dat ook doen met elke e-mail die je van een collega ontvangt? Of van een familielid die een persoonlijk bericht deelt in de groepsapp? Ik vind het ingewikkeld. Misschien zit daar wel een patroon in. Bij AI bepalen we graag wanneer jongeren het wel en niet mogen gebruiken en wat ‘goed’ gebruik is. Bij lezen doen we eigenlijk iets vergelijkbaars. Ook daar bepalen volwassenen voor een belangrijk deel wat jongeren zouden moeten doen: hoeveel ze moeten lezen, wat ze moeten lezen en zelfs wat een ‘goed’ boek is. Neem de verplichte boekenlijst. Ik vond die zelf vroeger enorm demotiverend. Boeken lezen die iemand anders voor mij had uitgekozen, omdat die blijkbaar tot de literatuur behoorden die je gelezen moest hebben. Natuurlijk snap ik de gedachte erachter, maar ik ben wel bang dat zo’n aanpak averechts kan werken. Onderwijs mag leerlingen kennis laten maken met teksten en schrijvers die ze zelf misschien nooit zouden kiezen. Maar als we tegelijkertijd constateren dat jongeren steeds minder graag lezen, mogen we ons ook afvragen of alles wat we uit goede bedoelingen organiseren daadwerkelijk bijdraagt aan leesmotivatie. Dit soort verplichte lijsten bestaan nog steeds, zelfs op lerarenopleidingen. Wanneer houden we nou eens op met bepalen wat jongeren moeten lezen.

En wellicht moeten we ook wat serieuzer kijken naar jongens. In PISA 2025 is de leesvaardigheid van jongens sterker gedaald dan die van meisjes. Dat is geen reden om meteen de volgende eenvoudige oorzaak aan te wijzen. Het is wel een reden om te onderzoeken waar dit aan ligt. Wat maakt dat jongens minder lezen? Lezen ze wel echt minder? Wat voor teksten krijgen ze aangeboden? Hoeveel ruimte is er voor hun eigen interesses? En hoe zorgen we ervoor dat lezen niet vooral iets wordt wat moet, maar ook iets kan zijn wat je wilt? Hoe bevorderen we het leesplezier. We praten ontzettend veel over jongeren. Over hun schermtijd, hun motivatie, hun taalgebruik, hun gedrag, hun gebruik van AI en de boeken die ze wel of niet lezen. Jongeren moeten ook leren verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen leren en gedrag. Maar motivatie ontstaat niet doordat we steeds harder vertellen wat ze verkeerd doen.

De dalende leesvaardigheid is een serieus probleem. Net als de vraag hoe we verstandig omgaan met AI en andere digitale technologie. Maar misschien komen we verder als we iets minder snel op zoek gaan naar schuldigen en iets vaker naar onze eigen rol kijken. Niet alleen in het onderwijs, maar in de hele samenleving.